Yetişkinlerde DEHB ve otizm: farklar, örtüşmeler ve ikisini ayırt etmek

Bir DEHB özellikleri listesi okuyup "bu benim" dediyseniz, sonra bir otizm özellikleri listesi okuyup aynı şeyi düşündüyseniz, örtüşmeyi hayal etmiyorsunuz. İkisinin dışarıdan görülen pek çok davranışı ortaktır ve çoğu zaman aynı kişide ortaya çıkarlar.

Aşağıda ikisini nasıl ayırt edebileceğinizi ve birinin ya da ikisinin birden sizde olabileceğini düşünüyorsanız ne yapabileceğinizi bulacaksınız.

DEHB ile otizm arasındaki fark nedir?

DEHB (dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu) nörogelişimsel bir durumdur ve dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellikle tanımlanır ^[1]. Pratikte bu, bir işte kalmakta ya da düzenli olmakta zorlanmak, huzursuzluk ya da aşırı konuşmak ve düşünmeden hareket etmek anlamına gelir: söz kesmek, araya girmek, sırasını beklemekte zorlanmak. Belirtiler çocuklukta başlar ve genellikle yetişkinlikte de sürer ^[1].

Otizm de nörogelişimsel bir durumdur, ama özü farklıdır. DSM-5 ölçütlerine göre otizm tanısı için sosyal iletişimde kalıcı farklılıklar (karşılıklı etkileşim, sözel olmayan iletişim, ilişki kurma ve sürdürme) ve buna ek olarak en az iki tür kısıtlı ya da tekrarlayıcı örüntü gerekir ^[2]. Bu örüntüler arasında tekrarlayıcı hareketler ya da konuşma, aynılık üzerinde ısrar, yoğun ve odaklanmış ilgi alanları ve ses, doku, ışık ya da ağrı gibi duyusal uyaranlara aşırı ya da düşük tepki vardır ^[2].

Basitçe söylemek gerekirse, DEHB dikkati ve dürtüleri düzenlemekle ilgilidir. Otizm ise sosyal ve duyusal dünyayı nasıl algıladığınızla ve onun ne kadar öngörülebilir olmasına ihtiyaç duyduğunuzla ilgilidir.

Aynı anda hem DEHB hem otizm olabilir mi?

Evet. Yıllarca resmi olarak olamıyordu. 1994'ten itibaren kullanılan tanı el kitabı DSM-IV'te, otistik birine DEHB tanısı konmasını engelleyen bir kural vardı, bu yüzden klinisyenler birini seçmek zorundaydı ^[3]. 2013'te yayımlanan DSM-5 bu kuralı kaldırdı ve artık ikisi birlikte teşhis edilebiliyor ^[3].

Bu birlikteliğe bazen "AuDHD" deniyor. Resmi olmayan bir terimdir, ayrı bir tanı değildir. Klinisyen iki tanı kaydeder: otizm ve DEHB.

İkisinin birlikte görülmesi ne kadar yaygın?

Oldukça yaygın, ancak kesin rakam çalışmanın nasıl yapıldığına bağlı.

• 63 çalışmayı kapsayan 2021 tarihli bir meta-analiz, otistik kişilerin %38,5'inde mevcut DEHB, %40,2'sinde yaşam boyu DEHB buldu ^[4]. Oran yaşa, zihinsel yetersizliğe, katılımcıların nereden bulunduğuna ve hangi tanı ölçütlerinin kullanıldığına göre değişti.
• Tersinden bakıldığında, neredeyse 62.000 katılımcıyı içeren 22 çalışmanın 2020 tarihli bir derlemesi, DEHB'li çocuk ve ergenlerin %21'inin otizm eşiğini karşıladığını buldu ^[6]. Bu oran toplum örneklemlerinde %19, klinik örneklemlerde %24'tü.
• Yaklaşık 1,9 milyon kişiyi kapsayan bir İsveç kayıt çalışmasında, otistik kişilerde DEHB'nin de bulunma olasılığı kabaca 22 kat daha yüksekti ^[7].

Örtüşme yalnızca tanılarda değil, özelliklerde de görülür. Aynı 2020 derlemesinde DEHB'li çocuklar, otizm özelliklerini ölçen derecelendirme ölçeklerinde DEHB'si olmayan çocuklardan çok daha yüksek puan aldı ^[6]. Yani DEHB'niz varsa ve bazı otizm özellikleri size tanıdık geliyorsa, otistik olsanız da olmasanız da bu, araştırmalarla uyumludur.

Neden bu kadar örtüşme var? Genlerin bunda payı var. Aynı İsveç çalışmasında otistik kişilerin öz kardeşlerinde DEHB olasılığı yaklaşık 4,6 kat daha yüksekti ve akrabalık yakınlaştıkça olasılık da arttı ^[7]. Yazarlar, ikisinin birlikte görülmesinde genetik etkenlerin rol oynadığı sonucuna vardı ve ortak aile ortamının da katkısı olabileceğini not etti.

DEHB ve otizm nerelerde benzer görünür?

İkisi de erken başlar ve ikisi de işi ve ilişkileri zorlayabilir. Dışarıdan bakınca pek çok davranış aynı görünebilir. Aşağıdaki şema, bazı yaygın özellikleri genellikle nereye ait olduklarına göre ayırıyor.

Aynı davranış, farklı nedenler

İkisinin gerçekten ayrıştığı yer burası. İyi bir değerlendirme yalnızca davranışın kendisini değil, ardındaki nedenleri de sorar. Aşağıda, tek bir davranışın iki olası açıklamasına dair birkaç gündelik örnek var.

Diyelim ki bir iş partisine gitmediniz. DEHB'de partinin bu akşam olduğunu unutmuş olabilirsiniz. Otizmde ise bütün hafta haberiniz vardı ve gürültüyü, ayaküstü sohbetleri düşündükçe içiniz daralıyordu. Sonuç aynı, altta çalışan motor farklı. Yardımcı olacak destek de farklı.

İkisini ayırt etmenize yardımcı olabilecek sorular

Kendinize tanı koyamazsınız, ama hangi örüntünün size daha çok uyduğunu fark edebilirsiniz. Bu sorular her iki durumun resmi tanımlarını izliyor. Onları bu haftanızdan gerçek örneklerle yanıtlamayı deneyin.

• Odağınızı kaybettiğinizde, bu çoğunlukla sizi sıkan işlerde mi oluyor ve dikkatiniz etrafta olup biten başka şeylere mi kayıyor? Bu daha çok DEHB'yi düşündürür ^[1]. Yoksa birkaç ilgi alanına o kadar derinden mi kilitleniyorsunuz ki başka her şey silinip gidiyor? Bu otizme daha yakındır ^[2].
• Sohbetler ters gittiğinde bunun nedeni dalıp gitmeniz ya da çok erken araya girmeniz mi ^[1]? Yoksa insanların ne demek istediğini ses tonlarından ve yüzlerinden okumanın zor olması mı ^[2]?
• Sesler, ışıklar, kokular ya da dokular size yalnızca dikkat dağıtıcı değil, fiziksel olarak rahatsız edici mi geliyor? Duyusal uyaranlara aşırı ya da düşük tepki otizm ölçütlerinin bir parçasıdır, DEHB ölçütlerinin değil ^[2].
• Beklenmedik bir plan değişikliği, güvendiğiniz bir rutini bozduğu için sizi altüst ediyor mu? Aynılık üzerinde ısrar bir otizm özelliğidir ^[2].
• Bu özellikleri çocukluğunuzdan hatırlıyor musunuz? İki durum da erken başlar ^[1][2], bu yüzden klinisyen bunu soracaktır. Özellikler yalnızca yakın zamanda başladıysa, başka bir şey söz konusu olabilir.

İki tarafta da "evet" diyorsanız, bu alışılmadık bir durum değil. Bu kadar çok kişinin her ikisi için de değerlendirilmesinin nedenlerinden biri de bu.

İkisinin birden olması nasıl görünür?

İkisi birlikte olduğunda özellikler farklı yönlere çekebilir. Otizm aynılığa güçlü bir ihtiyaç getirebilir ^[2], DEHB ise düzenli kalmayı ve bir işte durmayı zorlaştırabilir ^[1]. Örneğin kendinizi dengede hissetmek için bir rutine dayanırken o rutini sürdürmekte yine de zorlanabilirsiniz.

Bir iş gününü düşünün. Sürprizler sizi sarstığı için günü özenle planlıyorsunuz, sonra planı yarım kalmış işlerin altında kaybediyorsunuz. Bir iş arkadaşınız toplantı saatini değiştiriyor ve bir saat boyunca toparlanamıyorsunuz. Böyle bir günü iki durumdan hiçbiri tek başına tam olarak açıklamaz; bu da tam olarak değerlendirmeyi yapan kişiye anlatmaya değer türden bir örüntüdür.

İkisinin birden olması, her birini tanımayı da zorlaştırabilir. 2021 meta-analizinin yazarları, klinisyenleri otistik kişilerde, özellikle de çocuk ve ergenlerde, DEHB'yi dikkatle araştırmaya çağırdı ^[4]. Zaten bir tanınız varsa ve bazı deneyimleriniz hâlâ ona uymuyorsa, bunu gündeme getirmek yerinde olur.

DEHB ve otizm için destek farklı mı?

Evet, ve ayrımın pratikte önemli olmasının nedeni de bu. DEHB'nin standart tedavisi ilaçları ve bilişsel davranışçı terapi gibi konuşma ya da davranışsal yaklaşımları içerir, çocuklar için buna okul desteği de eklenir ^[1]. Araştırmacılar farkındalık (mindfulness) ve nörofeedback gibi daha yeni seçenekleri de inceliyor ^[1].

Otizmde durum farklı. İngiltere'nin ulusal sağlık hizmeti NHS, otizmi bir hastalık değil, doğuştan gelen bir şey olarak tanımlar ve otizmin kendisi için bir tedavi ya da çare olmadığını belirtir ^[15]. Destek, nasıl işlediğinizi anlamak ve çevrenizdeki şeyleri değiştirmekle ilgilidir; örneğin daha sessiz bir çalışma yeri ya da sözlü yerine yazılı talimatlar.

İkisi de çoğu zaman yalnız gelmez. Kaygı ve depresyon DEHB ile birlikte sık görülür ^[1] ve NHS ikisini de otistik kişilerde daha olası durumlar arasında sayar ^[15]. Bunlardan da klinisyene söz edin. Eşlik eden durumlar DEHB'yi tanımayı ve tedavi etmeyi zorlaştırabilir ^[1], bu yüzden tüm tabloyu görmek işe yarar.

Neden bu kadar çok yetişkin, özellikle de kadınlar, geç tanı alıyor?

İki durum da çocuklukta başlar, ama pek çok kişi yetişkinliğe kadar tanı almaz ya da hiç almaz. Dünya genelinde yetişkinlerin tahminen %2,58'inde çocuklukta başlamış DEHB, %6,76'sında ise tanı eşiğinin üzerinde DEHB belirtileri vardır ^[8]. ABD'de CDC, yetişkinlerin %2,21'inin, yani yaklaşık 5,4 milyon kişinin otistik olduğunu tahmin etti (2017 verilerinden modellenmiş bir tahmin) ^[9].

Geç tanı hikâyesinin büyük bir kısmını cinsiyet farklılıkları oluşturur. Otizm için 54 çalışmayı kapsayan bir meta-analiz, erkek çocukların kız çocuklarına gerçek oranının sıkça dile getirilen 4'e 1'den çok 3'e 1'e yakın olduğunu buldu ve ölçütleri karşılayan kız çocuklarının tanı almama riskinin daha yüksek olduğu sonucuna vardı ^[10]. DEHB için ise 2020 tarihli bir uzman uzlaşı bildirgesi, kız çocuklarının ve kadınların yeterince tanınmadığını, çoğu zaman daha sessiz ve içe dönük bir görünüm sergilediğini ve belirtilerini gizleyen baş etme stratejileri kullanabildiğini buldu ^[11].

Özellikleri gizlemenin otizm araştırmalarında bir adı var: kamuflaj. 92 otistik yetişkinle yapılan bir çalışmada katılımcılar uyum sağlamak için maskeleme ve telafi etme yollarını anlattı ve bunun bedellerinden biri olarak bitkinliği bildirdi ^[12]. DSM-5'in kendisi de otistik özelliklerin ileriki yaşlarda öğrenilmiş stratejilerle maskelenebileceğini belirtir ^[2].

DEHB ve otizm tarama testleri nasıl farklılaşır?

Tarama anketleri her durumun temel özellikleri etrafında kurulur, bu yüzden oldukça farklı sorular sorarlar.

En bilinen yetişkin DEHB tarama aracı, Dünya Sağlık Örgütü'nün Yetişkin DEHB Öz Bildirim Ölçeği'dir (ASRS). 18 soruluk bir belirti kontrol listesinden ve ondan türetilmiş altı soruluk bir tarama aracından oluşur. 154 yetişkinle yapılan özgün geçerlilik çalışmasında altı soruluk sürüm, DEHB'li kişilerin %68,7'sini doğru biçimde belirledi ve DEHB'si olmayanların %99,5'ini doğru biçimde dışarıda bıraktı ^[13].

Yetişkinlerde otizm özellikleri için yaygın kullanılan bir anket, 50 soruluk Otizm Spektrum Katsayısı'dır (AQ). Ölçeği tanıtan çalışmada otistik yetişkinlerin %80'i 32 ya da daha yüksek puan aldı; karşılaştırma grubunda bu oran %2'ydi ^[14].

DEHB testimiz, ASRS tarzında, son altı ayda 18 yaygın örüntüyü ne sıklıkla yaşadığınızı sorar. Otizm testimiz ise AQ gibi yerleşik yetişkin tarama araçlarının tarzını izleyerek sosyal yaşam, iletişim, odaklanma, rutin ve duyular hakkında 20 soru sorar. İkisini birden çözmek, hangi örüntünün size daha çok uyduğunu ya da ikisinin birden uyup uymadığını gösterebilir.

Herhangi birinde yüksek puan almak bir uzmanla konuşmak için bir nedendir, tanı değildir. Anketler çocukluğunuzu, koşullarınızı ya da yanıtlarınızın ardındaki nedenleri göremez.

DEHB, otizm ya da her ikisi için nasıl değerlendirme yaptırabilirim?

DEHB için tek bir test yoktur ^[5], otizm tanısını ise eğitimli bir klinisyen DSM-5 ölçütlerine göre koyar ^[2]. Hizmetler ülkeden ülkeye çok değişir, ama yol genellikle aşağı yukarı şöyledir.

Hazırlıklı gitmek işinizi kolaylaştırır. Yanınızda götürmeye değer şeyler:

• İşten, evden ve ilişkilerden somut örnekler; ideal olarak birkaç hafta boyunca, yaşandıkça yazılmış olanlar.
• Okul karneleri, eski günlükler ya da çocukken nasıl olduğunuzu gösteren başka herhangi bir şey.
• Sizi çocukluğunuzdan tanıyan biri, değerlendirmeyi yapan kişiyle konuşmaya ya da bir form doldurmaya istekliyse.
• Tarama sonuçlarınız, bunların bir başlangıç noktası olduğunu ve tanı olmadığını belirten bir notla birlikte.
• Uygulamalar, rutinler ya da iş yerindeki değişiklikler gibi şimdiye kadar denedikleriniz ve her birinin ne kadar işe yaradığı.

Zaten bir duruma tanı aldıysanız, diğerinin de göz önünde bulundurulup bulundurulmadığını sormaya değer. 2013'ten beri ikisinin birlikte olmasına engel bir kural yok ^[3].

Asıl merak ettiğiniz DEHB ise, yetişkinlerde DEHB belirtileri rehberimiz onun işte, evde ve ilişkilerde nasıl ortaya çıktığını daha ayrıntılı anlatıyor.

Ya da doğrudan otizm özellikleri testine geçin.