ADHD a autyzm u dorosłych: różnice, wspólne cechy i jak je odróżnić

Jeśli zdarzyło ci się przeczytać listę cech ADHD i pomyśleć „to o mnie”, a potem przeczytać listę cech autyzmu i pomyśleć dokładnie to samo, nie wydaje ci się. Z zewnątrz wiele zachowań wygląda w obu przypadkach podobnie, a te dwa zaburzenia często występują u tej samej osoby.

Poniżej wyjaśniamy, jak je odróżnić i co zrobić, jeśli podejrzewasz u siebie jedno z nich albo oba.

Czym różni się ADHD od autyzmu?

ADHD (zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) to zaburzenie neurorozwojowe, które definiują nieuwaga, nadruchliwość i impulsywność ^[1]. W praktyce oznacza to trudności z utrzymaniem się przy zadaniu lub z organizacją, niepokój ruchowy albo nadmierne mówienie oraz działanie przed zastanowieniem: przerywanie, wtrącanie się, trudność z czekaniem na swoją kolej. Objawy zaczynają się w dzieciństwie i zwykle utrzymują się w dorosłości ^[1].

Autyzm też jest zaburzeniem neurorozwojowym, ale jego istota jest inna. Według kryteriów DSM-5 diagnoza autyzmu wymaga utrwalonych różnic w komunikacji społecznej (we wzajemności interakcji, komunikacji niewerbalnej oraz w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji), a do tego co najmniej dwóch rodzajów ograniczonych lub powtarzalnych wzorców ^[2]. Należą do nich powtarzalne ruchy lub mowa, upieranie się przy niezmienności, intensywne, skupione zainteresowania oraz nadwrażliwość lub niedowrażliwość na bodźce zmysłowe, takie jak dźwięk, faktura, światło czy ból ^[2].

Mówiąc prościej, ADHD dotyczy regulowania uwagi i impulsów. Autyzm dotyczy tego, jak odbierasz świat społeczny i zmysłowy, oraz tego, jak bardzo potrzebujesz, żeby był przewidywalny.

Czy można mieć jednocześnie ADHD i autyzm?

Tak. Przez lata oficjalnie nie było to możliwe. DSM-IV, podręcznik diagnostyczny stosowany od 1994 roku, zawierał regułę, która nie pozwalała diagnozować ADHD u osoby autystycznej, więc specjaliści musieli wybrać jedno ^[3]. DSM-5, opublikowany w 2013 roku, usunął tę regułę i teraz oba zaburzenia można diagnozować łącznie ^[3].

Połączenie obu bywa nazywane „AuDHD”. To nieformalne określenie, a nie osobna diagnoza. Specjalista wpisałby dwie diagnozy: autyzm i ADHD.

Jak często występują oba jednocześnie?

Dość często, choć dokładna liczba zależy od tego, jak przeprowadzono badanie.

• Metaanaliza 63 badań z 2021 roku wykazała aktualne ADHD u 38,5% osób autystycznych, a ADHD kiedykolwiek w życiu u 40,2% ^[4]. Odsetek zmieniał się w zależności od wieku, niepełnosprawności intelektualnej, miejsca rekrutacji uczestników i zastosowanych kryteriów diagnostycznych.
• Patrząc z drugiej strony, przegląd 22 badań z 2020 roku, obejmujący prawie 62 000 uczestników, wykazał, że 21% dzieci i nastolatków z ADHD osiągało próg wskazujący na autyzm ^[6]. W próbach populacyjnych było to 19%, a w klinicznych 24%.
• W szwedzkim badaniu rejestrowym obejmującym około 1,9 miliona osób osoby autystyczne miały mniej więcej 22 razy większe szanse na to, że mają też ADHD ^[7].

Nakładanie się widać też na poziomie cech, nie tylko diagnoz. W tym samym przeglądzie z 2020 roku dzieci z ADHD uzyskiwały znacznie wyższe wyniki w skalach cech autystycznych niż dzieci bez ADHD ^[6]. Jeśli więc masz ADHD i niektóre cechy autystyczne brzmią znajomo, zgadza się to z wynikami badań, niezależnie od tego, czy jesteś też osobą autystyczną.

Skąd tak duże nakładanie się? Częściowo odpowiadają za to geny. W tym samym szwedzkim badaniu pełne rodzeństwo osób autystycznych miało około 4,6 razy większe szanse na ADHD, a szanse rosły wraz z bliskością pokrewieństwa ^[7]. Autorzy uznali, że czynniki genetyczne odgrywają rolę w tym, że oba zaburzenia występują razem. Zaznaczyli też, że może się do tego przyczyniać wspólne środowisko rodzinne.

W czym ADHD i autyzm są do siebie podobne?

Oba zaczynają się wcześnie i oba mogą utrudniać pracę i relacje. Z zewnątrz wiele zachowań może wyglądać identycznie. Poniższy diagram dzieli niektóre częste cechy według tego, do którego zaburzenia zwykle należą.

To samo zachowanie, różne przyczyny

Właśnie tu te dwa zaburzenia naprawdę się rozchodzą. Dobra diagnoza pyta o przyczyny zachowania, a nie tylko o samo zachowanie. Oto kilka codziennych przykładów jednego zachowania z dwoma możliwymi wyjaśnieniami.

Załóżmy, że nie idziesz na imprezę firmową. Przy ADHD być może po prostu wyleciało ci z głowy, że to dziś. Przy autyzmie być może wiesz o niej od tygodnia i z niepokojem myślisz o hałasie i rozmowach o niczym. Efekt ten sam, ale mechanizm pod spodem inny. Pomaga też inne wsparcie.

Pytania, które pomogą je odróżnić

Samodzielnie się nie zdiagnozujesz, ale możesz zauważyć, który wzorzec bardziej do ciebie pasuje. Te pytania opierają się na oficjalnych opisach obu zaburzeń. Spróbuj odpowiedzieć na nie, korzystając z prawdziwych przykładów z ostatniego tygodnia.

• Kiedy tracisz koncentrację, czy dzieje się to głównie przy zadaniach, które cię nudzą, a uwaga ucieka do tego, co dzieje się wokół? To wskazuje raczej na ADHD ^[1]. A może tak głęboko wciągasz się w kilka zainteresowań, że wszystko inne przestaje istnieć? To bliższe autyzmowi ^[2].
• Kiedy rozmowa się nie klei, czy to dlatego, że odpływasz myślami albo wchodzisz komuś w słowo za wcześnie ^[1]? Czy raczej dlatego, że trudno ci odczytać z tonu i twarzy, co ludzie mają na myśli ^[2]?
• Czy dźwięki, światła, zapachy lub faktury są dla ciebie fizycznie nieprzyjemne, a nie tylko rozpraszające? Nadwrażliwość lub niedowrażliwość na bodźce zmysłowe należy do kryteriów autyzmu, ale nie do kryteriów ADHD ^[2].
• Czy niespodziewana zmiana planów wytrąca cię z równowagi, bo burzy rutynę, na której polegasz? Upieranie się przy niezmienności to cecha autyzmu ^[2].
• Czy pamiętasz te cechy z dzieciństwa? Oba zaburzenia zaczynają się wcześnie ^[1][2], więc specjalista o to zapyta. Jeśli cechy pojawiły się dopiero niedawno, może chodzić o coś innego.

Jeśli odpowiadasz „tak” po obu stronach, to nic niezwykłego. To jeden z powodów, dla których tak wiele osób przechodzi diagnozę w kierunku obu zaburzeń.

Jak to wygląda, gdy ma się oba?

Gdy występują oba, cechy mogą ciągnąć w różne strony. Autyzm może wiązać się z silną potrzebą niezmienności ^[2], a ADHD może utrudniać utrzymanie porządku i skupienia na zadaniu ^[1]. Możesz więc na przykład potrzebować rutyny, żeby czuć się stabilnie, a mimo to mieć trudność z jej utrzymaniem.

Wyobraź sobie dzień w pracy. Planujesz go starannie, bo niespodzianki wytrącają cię z równowagi, a potem plan ginie pod stertą rozgrzebanych zadań. Współpracownik przesuwa godzinę spotkania, a ty przez godzinę nie możesz się pozbierać. Żadne z tych zaburzeń samo w sobie w pełni nie wyjaśnia takiego dnia i właśnie taki wzorzec warto opisać specjaliście podczas diagnozy.

Gdy występują oba, trudniej też rozpoznać każde z nich. Autorzy metaanalizy z 2021 roku zaapelowali do specjalistów, by uważnie szukali ADHD u osób autystycznych, zwłaszcza u dzieci i nastolatków ^[4]. Jeśli masz już jedną diagnozę, a niektóre twoje doświadczenia wciąż do niej nie pasują, warto o tym wspomnieć.

Czy wsparcie przy ADHD i autyzmie się różni?

Tak, i to praktyczny powód, dla którego to rozróżnienie ma znaczenie. Standardowe leczenie ADHD obejmuje leki oraz psychoterapię lub podejścia behawioralne, takie jak terapia poznawczo-behawioralna, a u dzieci także wsparcie w szkole ^[1]. Badacze sprawdzają też nowsze możliwości, takie jak uważność (mindfulness) i neurofeedback ^[1].

Z autyzmem jest inaczej. Brytyjska publiczna służba zdrowia NHS opisuje autyzm jako coś, z czym człowiek się rodzi, a nie chorobę. Nie ma leczenia ani lekarstwa na sam autyzm ^[15]. Wsparcie polega na zrozumieniu, jak funkcjonujesz, i na zmianach w otoczeniu, na przykład cichszym biurku albo poleceniach na piśmie zamiast ustnych.

Obu zaburzeniom często coś towarzyszy. Lęk i depresja często występują razem z ADHD ^[1], a NHS wymienia oba jako częstsze u osób autystycznych ^[15]. O nich też powiedz specjaliście. Współwystępujące zaburzenia mogą utrudniać rozpoznanie i leczenie ADHD ^[1], więc pełny obraz się przydaje.

Dlaczego tak wielu dorosłych, zwłaszcza kobiet, dostaje diagnozę późno?

Oba zaburzenia zaczynają się w dzieciństwie, ale wiele osób dostaje diagnozę dopiero w dorosłości albo nigdy. Szacuje się, że na świecie 2,58% dorosłych ma ADHD, które zaczęło się w dzieciństwie, a 6,76% ma objawy ADHD powyżej progu diagnostycznego ^[8]. W Stanach Zjednoczonych CDC oszacowało, że osobami autystycznymi jest 2,21% dorosłych, czyli około 5,4 miliona ludzi (szacunek modelowy na podstawie danych z 2017 roku) ^[9].

Różnice między płciami to ważna część historii późnych diagnoz. W przypadku autyzmu metaanaliza 54 badań wykazała, że rzeczywisty stosunek chłopców do dziewcząt jest bliższy 3 do 1 niż często przytaczanemu 4 do 1, i stwierdziła, że dziewczęta spełniające kryteria są bardziej narażone na to, że nie zostaną zdiagnozowane ^[10]. W przypadku ADHD stanowisko ekspertów z 2020 roku wykazało, że u dziewcząt i kobiet zaburzenie jest rozpoznawane zbyt rzadko, często ma cichszy, bardziej skierowany do wewnątrz obraz, a strategie radzenia sobie mogą ukrywać objawy ^[11].

Ukrywanie cech ma w badaniach nad autyzmem swoją nazwę: kamuflowanie. W badaniu z udziałem 92 dorosłych osób autystycznych uczestnicy opisywali maskowanie i kompensowanie, żeby się dopasować, a jako jeden z kosztów wskazywali wyczerpanie ^[12]. Samo DSM-5 zauważa, że cechy autystyczne mogą w późniejszym życiu być maskowane przez wyuczone strategie ^[2].

Czym różnią się kwestionariusze przesiewowe w kierunku ADHD i autyzmu?

Kwestionariusze przesiewowe są budowane wokół podstawowych cech każdego zaburzenia, więc zadają zupełnie inne pytania.

Najbardziej znanym kwestionariuszem przesiewowym ADHD dla dorosłych jest skala samooceny ADHD u dorosłych (ASRS) Światowej Organizacji Zdrowia. Składa się z 18-pytaniowej listy objawów i wybranej z niej sześciopytaniowej wersji przesiewowej. W pierwotnym badaniu walidacyjnym ze 154 dorosłymi wersja sześciopytaniowa prawidłowo wskazała 68,7% osób z ADHD i prawidłowo wykluczyła ADHD u 99,5% osób, które go nie miały ^[13].

Do oceny cech autystycznych u dorosłych często używa się 50-pytaniowego kwestionariusza Autism-Spectrum Quotient (AQ). W badaniu, w którym go przedstawiono, 32 punkty lub więcej uzyskało 80% dorosłych osób autystycznych i 2% osób z grupy porównawczej ^[14].

Nasz test ADHD pyta, jak często w ciągu ostatnich sześciu miesięcy doświadczasz 18 typowych zachowań, w stylu ASRS. Nasz test cech autystycznych zadaje 20 pytań o życie społeczne, komunikację, skupienie, rutynę i zmysły, wzorując się na uznanych kwestionariuszach przesiewowych dla dorosłych, takich jak AQ. Zrobienie obu może pokazać, który wzorzec bardziej do ciebie pasuje albo czy pasują oba.

Wysoki wynik w którymkolwiek z nich to powód, by porozmawiać ze specjalistą, a nie diagnoza. Kwestionariusze nie widzą twojego dzieciństwa, kontekstu ani przyczyn stojących za twoimi odpowiedziami.

Jak zgłosić się na diagnozę ADHD, autyzmu lub obu?

Nie ma jednego testu na ADHD ^[5], a autyzm diagnozuje przeszkolony specjalista na podstawie kryteriów DSM-5 ^[2]. Usługi bardzo się różnią w zależności od kraju, ale ścieżka zwykle wygląda mniej więcej tak.

Dobrze jest się przygotować. Co warto ze sobą zabrać:

• Konkretne przykłady z pracy, domu i relacji, najlepiej zapisywane na bieżąco przez kilka tygodni.
• Świadectwa i opinie ze szkoły, stare pamiętniki albo cokolwiek innego, co pokazuje, jak wyglądało twoje dzieciństwo.
• Kogoś, kto znał cię w dzieciństwie, jeśli zgodzi się porozmawiać ze specjalistą albo wypełnić formularz.
• Wyniki kwestionariuszy z dopiskiem, że to punkt wyjścia, a nie diagnoza.
• Spis tego, co masz już za sobą, na przykład aplikacji, rutyn czy zmian w pracy, i tego, jak każda z tych rzeczy się sprawdziła.

Jeśli masz już diagnozę jednego z zaburzeń, warto zapytać, czy wzięto pod uwagę drugie. Od 2013 roku nie ma reguły, która zabraniałaby mieć oba ^[3].

Jeśli zastanawiasz się głównie nad ADHD, nasz poradnik o objawach ADHD u dorosłych dokładniej opisuje, jak przejawia się ono w pracy, w domu i w relacjach.

Możesz też od razu przejść do testu cech autystycznych.